SJM

Wyjaśnienie pojęcia 

System językowo-migowy to sztucznie stworzony środek komunikacji, który wywodzi się bezpośrednio z fonicznego języka polskiego. Wspiera znakami migowymi wypowiedź dźwiękową dla ułatwienia niesłyszącemu odbiorcy jej zrozumienia. Opiera się głównie na podwójnym kanale przekazu: mowie dźwiękowej i znakach języka migowego przekazywanych równocześnie. Systemy językowo-migowe istnieją w wielu krajach na świecie. 

Zastosowanie SJM 

System językowo-migowy wykorzystuje się w nauczaniu dzieci niesłyszących oraz w komunikacji osób słyszącymi z osobami niesłyszącymi. Rzadko używany jest w komunikacji między osobami niesłyszącymi. 

Powstanie SJM w Polsce 

Inicjatorem powstania systemu migowego był Stanisław Siła-Nowicki, ale całościowe opracowanie systemu językowo-migowego zawdzięczamy prof. Bogdanowi Szczepankowskiemu, który w 1966 roku opublikował pracę „System migowo-językowy na kursach języka migowego I stopnia”. W pracach badawczych pod kierunkiem prof. Szczepankowskiego uczestniczył zespół osób niesłyszących i słabosłyszących. 

Istota SJM 

System językowo-migowy ma na celu wspieranie komunikacji między słyszącymi i niesłyszącymi, dlatego jest on połączeniem znaków migowych i gramatyki fonicznego języka polskiego. Znaki migowe stanowią ilustrację wypowiadanych słów. 

Cechy SJM 

  • komunikat w SJM składa się z mowy fonicznej i języka miganego, czyli równocześnie przekazywanych znaków języka migowego ilustrujących wypowiedź ustną, 
  • składa się z gramatyki języka polskiego oraz systemu znaków migowych, zarówno ideograficznych (znak odpowiada całemu pojęciu), jak i daktylograficznych (znak odpowiada literze, liczbie, znakowi arytmetycznemu), 
  • szyk wypowiedzi odpowiada temu w fonicznej mowie ojczystej, gdyż w wypowiedzi znak migowy musi wystąpić równocześnie z odpowiadającym mu słowem w komunikacie ustnym. Końcówki fleksyjne wyrazów uzupełnia się w odpowiadających im znakach za pomocą alfabetu palcowego, 
  • język migany należy stosować zawsze z językiem mówionym i powinny być one zsynchronizowane. 
     

Elementy SJM wg prof. Szczepankowskiego 

  • język mówiony (wypowiedź głośna i wyraźna, ewentualnie wyraźna artykulacja bez stosowania dźwięku), 
  • język migany, czyli znaki migowe ilustrujące jednocześnie występujące słowa języka mówionego, 
  • prozodyczne elementy komunikatu (środki niewerbalne wpływające na znaczenie wypowiedzi, np. mimika, ruchy tułowia itp.).
     

Warianty SJM 

  • wariant pełny – najczęściej stosowany w nauczaniu osób niesłyszących. W tym wariancie komunikat ustny jest ilustrowany „co do litery”, to znaczy, że za pomocą alfabetu palcowego uzupełnia się formy podstawowe o końcówki fleksyjne i przedrostki, aby dokładnie odzwierciedlały mowę foniczną. Wariant ten wymaga płynnego posługiwania się alfabetem palcowym oraz znajomości końcówek. Tempo przekazywania treści w tym wariancie jest stosunkowo wolne, a wypowiedzi zdarzają się być wieloznaczne, czyli trudniejsze w rozumieniu, 
  • wariant użytkowy (uproszczony) – stosuje się go w codziennej komunikacji osób słyszących z niesłyszącymi. Pomijane zostają końcówki fleksyjne (pojawiają się tylko tam, gdzie ich pominięcie spowodować może wieloznaczność przekazu), a treść komunikatu przekazuje się „co do słowa”. Alfabetu palcowego używa się do przekazywania nazw własnych oraz wprowadzania nowych pojęć (ilustrując je również odpowiadającymi im znakami migowymi). Częstym zjawiskiem jest upodabnianie wariantu użytkowego przez jego użytkowników do wypowiedzi w polskim języku migowym przez rezygnację z fleksji na rzecz jednoznaczności osiąganej za pomocą określonego znaku migowego (np. oznaczającego czas przeszły), wyraźne zaznaczanie podmiotu, brak pytań przez intonację, rezygnację ze stosowania zaimków określających osoby nieobecne. 
     

Krytyka wobec SJM 

SJM staje się ostatnio przedmiotem krytyki, a wręcz podważania jego przydatności. Ta forma komunikacji posiada pewne wady: nie wszystkie komunikaty wyrażane w SJM są dla niesłyszących zrozumiałe (na rozwiązanie tego problemu istotny wpływ ma osoba słysząca posługująca się SJM, która stara się tak formułować komunikat, by był jasny i jednoznaczny dla osoby niesłyszącej). 

Mimo tego warto zauważyć, iż nauka posługiwania się SJM wymaga stosunkowo niewiele czasu, a ułatwia porozumiewanie się w podstawowych sytuacjach. Ponadto SJM przez blisko 50 lat swojego istnienia stał się narzędziem komunikacji między dwoma odmiennymi światami: słyszących i niesłyszących. To wartość nie do przecenienia. 

Wypowiedzi autorytetów na temat przydatności SJM:

 „W języku miganym znaki proste są pożyczkami z odpowiedniego języka migowego, reguły budowy znaków złożonych pochodzą natomiast z języka fonicznego. W Polsce działa system językowo-migowy (SJM), skodyfikowany i pielęgnowany od dziesięcioleci przez Bogdana Szczepankowskiego (...). Uznany przez Polski Związek Głuchych za oficjalny język społeczności niesłyszących w Polsce, SJM jest w szkołach specjalnych językiem wykładu. Telewizja Polska nadaje niektóre programy z tłumaczeniem na SJM.” 
(prof. Marek Świdziński, „Języki migowe”, 2005)

„SJM spełnia swoją rolę jako sposób komunikacji słyszących z głuchymi, ponieważ jest on łatwy do opanowania przez słyszących. Nauka SJM polega głównie na przyswojeniu określonej liczby znaków i włączeniu ich do systemu gramatycznego języka polskiego. Jednak jako narzędzie dydaktyczne jest wadliwy. SJM jest bimodalny – ten sam tekst jest przekazywany dwoma kanałami: wzrokowym i słuchowym. Oznacza to, że nadawca mówi po polsku i jednocześnie miga znaki odpowiadające przekazowi mówionemu. To nie jest już język migowy, ale język polski obrazowany migami.” 
(mgr Małgorzata Czajkowska-Kisil, „Dwujęzyczne nauczanie głuchych w Polsce”, 2006)

„(...) esperantem opracowanym dla niesłyszących Polaków jest system językowo-migowy (SJM), nazywany wciąż polskim językiem migowym. Skodyfikował go, rozwija i upowszechnia w systemie kursów dla nauczycieli Bogdan Szczepankowski, któremu polscy głusi zawdzięczają to, że w ich szkołach w ogóle się miga. Środowisko niesłyszących Polaków dostało od niego narzędzie umożliwiające głuchym kontakt z niemigającymi i z ich językiem, a także odwrotnie – dotarcie słyszącego do głuchych. Narzędzie to przyniosło radykalny postęp w polskim szkolnictwie dla niesłyszących. Jeszcze kilkadziesiąt lat temu szkoła dla głuchych była wyłącznie oralna, z mówieniem, a nie miganiem. Gdyby nie Bogdan Szczepankowski, nie byłoby pewnie migania w programie II TVP. Ale w telewizji nie ma języka migowego...” 
(prof. Marek Świdziński, „Jak Głusi przyswajają język: o językach migowych i miganych”, 2007) 

„Świadectwem tego, że PJM jest językiem polskiej społeczności głuchych jest to, że (1) język ten naturalnie powstał na drodze rozwoju historycznego, (2) jest zróżnicowany geograficznie (warianty regionalne, dialekty migowe) i społecznie (warianty społeczne), a także (3) przeciwstawia się językowi sztucznemu, jakim jest system językowo-migowy (SJM). Od tego systemu PJM różni się polisemią swych wyrażeń oraz tym, że w swoim rozwoju historycznym podlega powolnym wprawdzie, ale ciągłym zmianom (…).” 
(dr Piotr Tomaszewski, „Podstawowe dane lingwistyczne i socjolingwistyczne na temat naturalnego języka migowego”, 2007)

„Najtrudniejszy zarówno ze względów kompetencji tłumaczy, jak i samych studentów jest po pierwsze wybór pomiędzy PJM a SJM, (…). 

I tutaj wydaje się, iż najbardziej rozsądnym rozwiązaniem tych dwóch problemów: zróżnicowania grupy studenckiej oraz wyboru metody tłumaczeń jest SJM. 

  1. Po pierwsze dlatego, iż statystycznie większość grup stanowią osoby, dla których język polski jest pierwszym (nawet jeśli w niedoskonałej formie), osoby władające PJM to mniejszość.
  2. Po drugie dlatego, iż statystycznie większość aktywnych (zaangażowanych lub chętnych do tego typu pracy) tłumaczy to osoby znające lepiej SJM niż PJM (o ile w ogóle…), co jest wynikiem dostępnych systemów kształcenia w zakresie obu tych metod komunikacyjnych (brak szkoleń w PJM). Niewiele słyszących osób z rodzin głuchych (specjalistów od PJM) podejmuje się tłumaczeń – zwłaszcza na wyższym poziomie edukacyjnym, co jest między innymi konsekwencją poziomu PJM, jaki miały okazję przyswoić w sposób naturalny.
  3. Po trzecie zaś – SJM wydaje się najlepszym sposobem wizualizacji języka polskiego (kursywa nasza) – od kompetencji w tym języku zależy w dzisiejszych warunkach powodzenie każdego ze studentów. 

Trzeba jednak wyjaśnić i mocno zaakcentować nasze stanowisko w sprawie kontrowersji: PJM czy SJM… Otóż pozostajemy w głębokim szacunku dla PJM i jesteśmy gorąco za jego rozwojem, rozumiejąc wszelkie konsekwencje związane z jego rolą. Mamy nadzieję, iż rozwój zarówno języka, jak i społeczności niesłyszących pozwoli w przyszłości na powstanie możliwości studiowania na takiej uczelni, gdzie PJM będzie językiem wykładowym. Zdajemy sobie również sprawę z funkcjonujących obecnie ograniczeń w jego rozwoju i konsekwencji tego faktu dla niepowodzeń nauczania dwujęzycznego. 

Bierzemy jednak pod uwagę realia związane z:

  • brakiem gotowości PJM do stania się w chwili obecnej językiem wykładowym na uczelniach wyższych, 
  • brakiem pełnej kompetencji językowej użytkowników PJM w tym języku (włączając w to wiedzę o języku oraz analityczne umiejętności właściwe osobom dwujęzycznym),  
  • zróżnicowanie grup studentów nie(do)słyszących, 
  • brakiem odpowiedniego przygotowania kadry tłumaczy, 
  • sytuację studentów studiujących DZIŚ – tych, którzy w obecnych warunkach, przy swoich obecnych, niedoskonałych znajomościach któregokolwiek z języków (generalnie) muszą sprostać wszelkim wymogom językowym stawianym przez wyższy etap edukacyjny. 

I w związku z powyższym pozostajemy w przekonaniu, że na dzień dzisiejszy najlepszym rozwiązaniem jest posługiwanie się w sytuacjach przekładów językowych dla studentów uczelni wyższych właśnie SJM (kursywa nasza)”.
(dr Justyna Kowal & mgr Krzysztof Kowal „O potrzebie rozwijania języka migowego” ss. 14, 15; Wrocław 2005)

NASZE PROJEKTY

Dowiedz się wszystkiego o realizowanych przez nas projektach.

więcej

O GEST

Poznaj nasze Towarzystwo, statut oraz pełnioną misję.

więcej

FAQ

Poznaj najczęsciej zadawane pytania oraz odpowiedzi na nie.

więcej

Towarzystwo Tłumaczy i Wykładowców Języka Migowego "GEST"

ul. J. H. Dąbrowskiego 77a
IV piętro, pokój 4.12
60-529 Poznań

Tel. kom. +48 692 416 823
Fax (75) 781 31 63

e-mail: biuro@towarzystwogest.eu

KRS: 0000357326
REGON: 021274758
NIP: 6161544240

Wpis do rejestru instytucji szkoleniowych pod numerem ewidencyjnym: 2.02/00034/2015

KONTO:
Volkswagen Bank direct
nr: 30 2130 0004 2001 0606 3515 0001